Edirne’de
şöyle derler:
Eski
Cami’nin Yazısı
Selimiye’nin Yapısı
Muradiye’nin Çinileri
Bayazıt’ın Sinisi
ve Üç Şerefeli’nin Kapısı…
Eski Cami, Edirne ilinin merkezinde ve
Selimiye’den ayrılıp yokuş aşağı yürüdüğünüzde hemen karşınıza gelen camidir. 15. yüzyılda yapılmış cüsseli camilerin en önemlisidir. Dört
paye üzerine yerleştirilen dokuz kubbeli ve üç kapılı bir camidir.
Edirne'de
zamanımıza ulaşmış ilk orijinal abidevi yapı olarak bilinir. Caminin
yan kapısı üzerindeki kitâbeye göre mimarı Konyalı
Hacı Alâaddin, kalfası ise Ömer
ibn-i İbrahim'dir. Caminin, kuzey ve kuzeydoğu kısımlarında birer
minaresi bulunur.
Kitabeyi okuyup içeri giren misafirler için Eski
Caminin en güzel hediyelerinden birisi Evliya Çelebi’nin de dediği gibi,
namaz vakitlerinde her saf arasına konulan karanfillerin misk-i amber gibi
kokmasıdır.
Halk
arasında karanfil kokmasından dolayı Karanfil Camii, dönemin en büyük camisi
olmasıyla Ulu Cami, Emir Süleyman’ın yapımına başlaması dolayısıyla Süleymaniye
Camii, şerefelerinin sayısı sebebiyle Üç Şerefeli Cami ve şehrin en eski camisi
olması itibariyle Eski Cami gibi isimlerle anılır. Edirne de cemaati en bol
olan camilerden biridir.
Osmanlı tarihinde Fetret Devri diye
anılan dönemde (Emir) Süleyman
Çelebi tarafından 1403 yılında inşaasına başlandı. I. Mehmed tarafından
1414'te tamamlandı. Osmanlı padişahlarından II. Ahmed ve II. Mustafa'ya
bu camide kılıç kuşanma törenleri yapıldı. 1749 yılında yangından, 1752'de ise
depremden zarar gören cami; I. Mahmud döneminde
onarıldı. Cumhuriyetin kuruluşunun ardından, 1924-1934 yıllarında tekrardan
restorasyona uğradı.
II. Murat döneminde Edirne’ye gelen ve
Camiye girerek vaaz verdigi Söylenen Hacı Bayram
Veli'nin anısına duyulan saygı nedeniyle vaaz kürsüsü
imamlarca kullanılmamaktadır.
Fatih Sultan Mehmet Hanın tarihçilerinden
Beşir Çelebi’nin naklettiğine göre; “Hacı Bayram-ı Veli Edirne’ye II. Murat
tarafından getirildikten sonra; bir gün, Eski Cami’ye gider. Camiye girdiğinde,
orta kubbenin altında ibadetle meşgul olan Hz. Muhammed’i (sav) görür.
Peygamber Efendimiz kendisine: “Bu cami benimdir, burada ümmetimle birlikte
olurum. Ya Şeyh! Zinhar bu makamı hali görmesinler. Dâim gelip bunda hacet
dilesinler!” der.
Başka bir ayrıntı da: Hacı Bayram Veli Hazretleri Edirne’de iken Fatih Sultan Mehmet doğmuştur Edirne’de.
Ayrıca Kâbe'den
getirildiği rivayet edilen ve mihrabın sağında bulunan Kâbe taşı, özel bir
ziyaret noktasıdır. (Aşağıda daha ayrıntılı olarak söz edeceğiz)
Cami sizi iki minareyle karşılar ki bu
minarelerin birincisi tek şerefeli tek yollu, ikincisi ise iki şerefeli
iki yolludur, ikinci minareye iki müezzin birbirini görmeden farklı
yollardan çıkıp o çifte ezanı şerefelerden okumaktadırlar.
Merkezi
kubbeyi taşıyan dört Paye ile dört duvar üzerine dokuz Kubbelidir. Bir yanının
dış ölçüsü 13 m. olan kare planlıdır. 13 m. çapında ve tümüyle yarım kubbe
Biçiminde olan kubbeler, yan neflerle Pandantiflere, ortada çeşitli geçiş
öğelerine oturur. Orta kubbenin Trompları mukarnas dolgusudur. Taç Kapı, son
cemaat yeri girişi ve minber Ak mermerdendir. Kuzey ve batı Yüzleri daha
süslüdür. Son cemaat yeri girişindeki kemer çevresinde bulunan rozetler ve
sipiralli Süsleme, onarımda yapılmıştır.
İç
mekanda yalnızca dört paye oluşu yapıya ferah bir görünüm verir. Bu özelliğiyle
Osmanlı mimarisinde Mekanın birleştirilmesi yönünden yeni bir aşamayı
oluşturur. Paye ve duvarlarda yer alan iri ak yazılar ve Barok Süsleme, mekan
etkisini zayıflatır. Camide süsleme yönünden en önemli bölüm minberdir.
Caminin beyaza boyanmış duvarları ve
payeleri üzerinde 18. ve 20. yüzyıllarda yazılmış çeşitli yazılar vardır.
Bunların bazıları I. Mahmud zamanında, bazısı da 1863 yılındaki onarımda ilave
edilmiştir. Sonraki dönemlerde de zamanın ünlü hattatları yazılarını buraya
vermiş veya yerine yazmışlardır. Minberin sağındaki altın yaldızlı besmele de II. Abdülhamid'in
imzası görülmektedir
Caminin içerisinde
bulunan bu yazılardan en ilgi çekeni ise “vav” harfleridir. Öyle ki vav
harfleri caminin içerisinde size buraya neden geldiğinizi, “abd-kul” olmanın ne
anlam ifade ettiğini anlatmaktadır. Caminin ana orta kapıdan içeri girdiğinizde
sağ tarafındaki duvarında iki vav harfinin karşı karşıya geldiğini görürsünüz.
İşte bu iki vav, size Hz.Mevlâna’nın o tevazulu oturuş şeklini
göstermesinin yanında, (İttaku’l vâvat) nasihatini hatırlatır: Allah Resülü
bizleri sorumluluğu olan şeylerden sakınma noktasında uyarıyor ve “Vavlardan
sakının!” diyor. Birinci vav, “Vâlideyn” hakkına (anne ve baba hakkı) riayet
edilmesi gerektiğini ifade eder. İkincisi ise “vakıf” hakkıdır.
Karşılıklı duran bu iki
vav’ın diğer bir özelliği ise bir vav’ın ebced hesabında 6 rakamına
denktir ki, bu yönüyle aynı zamanda imanın 6 şartını temsil ettiği söylenir ve
iki vav’ın karşı karşıya gelmesi de altmış altı rakamını gösterir. Bu da bize
“Allah” lafzının ebced hesabında olan altmış altı karşılığını verir. Yani iki
vav karşı karşıya geldiğinde “Allah” lafzına işaret eder.
Belki gözünüzü alamayacaksınız ama zamanınızın da
kısıtlı olduğunu bilerek o güzel halıların üzerinde kıbleye doğru hareket
edeceksiniz. Daha birkaç adım atmadan sizi karşıda öyle güzel ve büyük bir vav
karşılar ki, bu vav da size bazen bir insanın secdedeki halini, bazen ise bir
ceninin anne karnındaki oturuş şeklini anlatır. Buradaki vav harfine mana ile
bakmaya çalışanlar Allah’ın Esma-ül Hüsnâ’sında olan Vahdaniyeti ihtiva
etmesi yönüyle de Allah’ın birliğini ifade eder. Yine buradaki vav harfi
“fevelli Vecheke…” ayetindeki vav harfini bize hatırlatır; “Haydi yüzünü
Mescidi-i Haram’a (Kâbe’ye) çevir!” (Bakara Suresi 144,149 ve 150. Ayetler)
Vav bunlarla da kalmayarak sizlere insanın vav şeklinde
doğmasını, elif şeklinde kabre girmesini anlatır. Bu anlatımı caminin
içerisinden çıkarak peygamberlere kadar uzanır; Hz.Musa vav olmuştur ama
Firavunun gözü mertekte kalmıştır. Hz.İbrahim ateşte vav’dır, Nemrut ise ateşe
odun olmuştur. Hz.Yunus, vav olup balığın karnından kendini kurtarmıştır.
Bir de küçük
anekdot aktaralım;
Vaktiyle caminin yapımı yıllarında Edirne’de
yaşayan bir hattat varmış. O hattat ki Edirne’nin erenlerinden bir ayakkabı
tamircisi olan Eskici Babadır.
Padişah Çelebi Mehmet caminin inşası tamamlandıktan
sonra onun ayağına giderek “Efendi Hazretleri artık eser sizindir!” der.
Eskici Baba da camiye giderek bir koca kazan kara boya hazırlatır ve velayet
kerametiyle fırçasını kazana batırıp, ne renk arzuluyorsa, kubbelerde o renk
yazı ve süsler olurmuş. Bu kerameti karşısında adı Eskici Baba iken artık halk
arasında Boyacı Baba olmuş.
Kapı
üzerindeki yazıtta Çelebi Sultan Mehmet'in adı vardır. Doğu ve batı
yüzeylerindeki geçme yıldızlar ve Rumiler ilginçtir. 5 kemerli son cemaat yeri
ve biri tek öbürü iki şerefeli, iki minaresi vardır. Cami, 1748'de yangından,
1752'de depremden zarar görmüştür. 1754'te Sultan I.Mahmut Döneminde, 1924 ve
1934'te onarılmıştır.
II.
Murat döneminde Edirne'ye gelen ve Camiye girerek vaaz verdiği Söylenen Hacı
Bayram Veli'nin anısına duyulan saygı nedeniyle vaaz Kürsüsü imamlarca
kullanılmaz.
Camide kısa bir tura çıkıp anlatılanları
dinleyelim;
“…600 yıllık bu minberin üzerinde oyularak yazılmış olan Bakara Suresinin
son iki âyeti “Âmenerrasulü” vardır. Süslemeler nakkaş A.Molla Mustafa’nın el
yazısıdır. Bu yazının o dönemde sabırla nasıl yazıldığını düşünürken siz,
minbere her Cuma ve Bayram namazında hutbeyi kılıçla vermek için çıkan
imamı hatırlarsınız. İmamın minbere kılıçla çıkma nedeninin burada daha önce
yapılan kılıç kuşanma törenlerinden kaynaklandığını sanırsınız. Oysa ki
hutbenin 20 sünnetinden birinin de harple alınan her beldede hatibin sol elinde
bir kılıç bulunup, hutbeyi ona dayanarak okuduğunu camii içerisinde sizlere
hatırlatırlar.
Evliya Çelebinin “gayet
sanatlı” dediği minberin çevresine göz atmaya başladığınız zaman küçük bir
pencereden gelen o enfes ışığa gözünüz takılır. Sanırsınız ki, bu ışık bir
nurdan ibarettir. Evet şu an da gelip durduğunuz kısım Kabe’deki Rükn-i Yemâni
denilen köşeden bir parçanın olduğu yerdir. Efendimizin(sav) işareti üzerine
Sultan II.Murad’ın yani: “Zamanında ulemâ ve sulehâ ve fukara müreffeh ü’l-hâl
ve muntazamü’l-ahvât ve Ebülhayrât (hayırların babası)” unvanına layık
olan padişah, eski caminin mihrabının sağına bu parçayı yerleştirir. Son
selam taşı olarak ta bilinen Rükn-i Yemani günümüz de ziyaretçilerin ilgi
odağıdır.
Son selamı son selam
taşına (Rükn-i Yemani) verdikten sonra mihrabın önünde durursunuz. Mihrap gayet
güzel mukarnaslarla süslenmiştir ve ilgi çeken yanı ise “mihrabın dışı ile
içinin aynı olması”dır. Yani "insanın iç dünyasının simasına
vurduğunu" simgelemektedir.
Mihrabın hemen üst
tarafında bulunan caminin en ön kubbesi olarak ta adlandırılan o üçgen çizgili
kubbenin ortasında “İhlâs suresi” yazılıdır. Bu kubbede cami kendini sizlere
bağlamak için bir hadis-i şerifi sizlerle paylaşıyor. Bu öyle bir hadis ki;
burada artık bir yaşam tarzı haline gelmiştir: Enes bin Malik’ten(ra) rivayet
edildiğine göre Resulullah (sav) şöyle buyurdu: “Kim sabah namazını cemaatle
kılar, güneş doğana kadar Allah’ı zikreder ve sonra iki rekat namaz kılarsa, o
kimseye hac ve umre sevabı vardır.” Bu hadisin manasını bilen gönül insanları
sabah namazını cemaatle kılar ve güneş doğana kadar burada kalıp Allah’ı
zikrederler. Camiden çıkmadan öncede duha-kuşluk namazını kılıp bir hac ve umre
sevabı alırlar. Tabii ki bu sadece bu cami için söylenen bir hadis değildir.
İnsanlar bunu her yerde uygulayabilirler. Lakin Edirne Eski Camide daha bir
aşkla uygulandığını sizlerle paylaşmış olalım.
Hemen karşınızda
göreceğiniz ve Edirnekâri ile bezenmiş müezzin mahfili sizi etkiler ve hatta
çıkarken o döner merdiveninin işlemeleri sizi kendine âşık ettirir. Tam olarak
üzerine çıktığını vakit girişinde Hz.Bilal’in(ra) isminin yazılı olması da
derin bir anlam ifade etmektedir.
Caminin engin
mısralarında anlatmak istediğimiz kutsi tecellinin, kendini had safhada
gösterdiği bu serhat şehrinde, hayallerin ötesinde buluşmak isteyen can ve
cananlar için “kalplerin en iyi ve en kudretli bir biçimde attığı yer” diyor ve
bu duygu ve düşüncelerle eski caminin hünkar mahfilinin önünden geçiyoruz.
Hünkar Mahfili camilerde
padişahların namaz kılmaları için yapılmış özel bir bölümdür. Padişahların can
güvenliği için yapılan bu yapı aynı zamanda bir saygı mahfilidir.
Padişah halkın arasından mahfile doğru yürürken halk, hürmete binaen ayağı
kalmak ister oysa padişah “Allahın evinde sadece Allaha saygı duyulur!” deyip
herkesten önce camiye gelerek hünkar mahfilinde namaz saatini bekler.
Yoksa “namazda bir hamalla bir padişahın farkı yoktur!”
Ayrıca Kabe'den getirildiği rivayet edilen ve mihrabın sağında bulunan Kabe Taşı, özel bir ziyaret noktasıdır. (Rükn-i Yemani’den gelen kutsal taş, yani Kabe’den gelen bir taşın caminin duvarında yer alıyor Yıldırım Beyazıt Dönemi’nde Osmanlılar Balkanlarda epey ilerlemiş hatta Niğbolu Kalesi alınmıştır. Bunun üzerine Abbasi Halifesi Yıldırım Beyazıt’a ‚Sultan’ Ünvanını verir ve de Rükn-i Yemani’deki kutsal taşın bir parçasını hediye olarak Edirne’ye göndertir. İşte o taş Eski Cami’nin duvarında yer almaktadır.)
Eski Cami’ye ait
başka bir ayrıntı da Edirne Halkının her gün sabah namazını kıldıktan sonra
gün ağarana kadar ibadet etmeye devam ediyor oluşu. Bunun nedenini Talha
Uğurluel şöyle naklediyor; “Halk bunun tarihi nedenini bilmeden yapsa
da, aslında neden caminin duvarında yazılı olan Hadisi Şerif’te gizli: ‚Kim
sabah namazını kıldıktan sonra gün ağarana kadar ibadetle meşgul olur, gün
ağardığında 2 rekat bir kuşluk namazıyla nihayete erdirirse ibadetini, ona bir
hac ve umre sevabı verilir.”
Farklı bir anlatıma göre de; kutsal taşın önünde iki rekat namaz kılanların duaları kabul edilir şeklinde bir inanç yaygındır. Eski Cami Edirne'de duaların kabul edildiği dört yerden biri olarak bilinir.
Faydalanılan Kaynaklar
(Fotoğraf: Vikipedi)
